عبارت را در

درآمد

ادب ، در اصل به معناى دعوت از مردم براى اجتماع بر «مأدُبه» ، يعنى طعام ، است . تهذيب اللغة اين واژه را چنين معنا كرده است :
اَدْب ، در اصل به معناى دعوت كردن است ، و به قولى ، غذايى كه مردم به آن دعوت مى‏شوند ؛ يعنى هم به معناى «دعوت كردن» و هم به معناى خود «غذا» . و ادبى را كه مردمان اديب فرا مى‏گيرند ، اَدَب گفته‏اند ، چون افرادى را كه ادب فرا مى‏گيرند ، به خوبى‏ها فرا مى‏خوانَد و از زشتى‏ها بازشان مى‏دارد. [ . معجم تهذيب اللغة : ج 1 ص 133 «أدب» . ]
و در معجم مقاييس اللغة آمده است :
اَدْب ، گرد آوردن مردم است براى غذايى كه فراهم آورده‏اى ، كه همان مأدَبه و مأدُبه است و آدِب ، دعوت كننده است . اَدَب نيز بر همين قياس است ؛ چون بر نيك بودن آن ، اجماع و اجتماع است . [ . معجم مقاييس اللغة : ج 1 ص 74 «أدب» . ]
دو نكته در ريشه لغوى ادب وجود دارد : يكى اجتماع مردم ، و ديگرى شايستگىِ كار . شايد به همين لحاظ ، انجام دادنِ كار به گونه‏اى كه در جامعه نيكو و شايسته شمرده شود ، ادب ناميده شده است . البته در
كاربردهاى اين واژه در نصوص اسلامى ، توضيح خواهيم داد كه اين واژه به معناى مطلق تربيت هم آمده است .
بنا بر اين ، ادب ، در مفهوم ارزشىِ آن ، از مقوله هنر محسوب مى‏شود و اديب ، هنرمندى است كه كارى را زيبا و دل‏پذير انجام مى‏دهد . از اين رو ، دانشى كه موجب دورماندن از خطا در گفتار و نوشتار است ، علم ادب ناميده مى‏شود؛ [ . علم ادب ، علمى است كه به وسيله آن از خلل گفتارى و نوشتارى در كلام عرب ، احتراز مى‏شود (المنجد : ص5). ] بلكه به مطلق علوم و معارف نيز ادب اطلاق مى‏گردد؛ [ . آداب ، به مطلق علوم و معارف و يا تنها به علوم ادبى اطلاق مى‏شود (المنجد : ص5) . ] چرا كه علم ، سرمايه شايستگى و زيبايىِ عمل است و هنر ارائه كار خوب و نيكو ، تنها از دانشمند بر مى‏آيد .

در قرآن ، واژه ادب به كار نرفته ، هر چند معنا و مفهوم آن ، بارها مورد عنايت اين كتاب آسمانى قرار گرفته است ؛ اما در احاديث اسلامى ، ادب به عنوان يك اصل مهم فرهنگى ، اخلاقى و اجتماعى ، فراوان به كار رفته است . به فرموده امام على عليه‏السلام :
هر كارى آدابى [و آيينى] دارد . [ . ر. ك : غرر الحكم : ح 7280 . ]
برجسته‏ترين نكات در تبيين احاديث ادب ، عبارت‏اند از :

در احاديث اسلامى ، كلمه ادب به طور كلى در سه معنا به كار رفته است:

امام على عليه‏السلام با اشاره به همين معنا فرمود :


تو را براى ادب كردن خويش ، همين بس كه از آنچه از ديگران نمى‏پسندى ، دورى گزينى. [ . ر . ك : ص 19 ح 2 . ]

لازمه اجتناب از آنچه انسان از ديگران ناپسند مى‏داند ، تبلور ارزش‏هاى فطرى ، عقلى و اجتماعى در گفتار و كردار است . كسى كه خود را متعهّد به رعايت اين ارزش‏ها كند ، نيازى به مربى و مؤدِّب ندارد ، چنان‏كه وقتى از عيسى عليه‏السلام پرسيدند : چه كسى تو را ادب آموخت؟ فرمود : كسى مرا ادب نياموخت ؛ بلكه زشتىِ نادانى [ و بى‏ادبى ]را ديدم و از آن دورى گزيدم. [ . ر. ك : ص 20 ح 7 . ]
بى‏ادبى در گفتار و كردار ، ريشه در جهل دارد . عقل ، انسان را مقيّد به رعايت ارزش‏هايى مى‏كند كه براى حفظ هويت انسانى ، راهى جز آن وجود ندارد . از اين رو ، امام على عليه‏السلاممى‏فرمايد :

آدمى را از ادب همين بس كه آنچه را از آن گريزى ندارد ، فرو نگذارد. [ . ر . ك : ص 21 ح 15 . ]

اهل ايمان كه خود را متعهّد به رعايت ارزش‏ها مى‏دانند ، بايد گفتار و كردار آنان سرشار از ادب باشد،چنان‏كه پيامبر خدا در توصيف مؤمن فرمود:
حركات و رفتارهاى او ادب است . [ . ر . ك : ص 21 ح 12 . ]

ارزش‏هاى دينى ، عبارت است از آنچه خداوند متعال ، انجام دادن آن
را به صورت واجب يا راجح ، از انسان خواسته است . برخى از احاديث ، به اين معنا اشاره دارند ، مانند :
من تربيت شده خدا هستم و على ، تربيت شده من است . [ . ر. ك : ص 22 ح 16 . ]
خداوند ، پيامبرش را بر محبّت خويش پَروَرْد . [ . ر. ك : ص 22 ح 17 . ]
مؤمن ، به آداب خدا رفتار مى‏كند . [ . ر. ك : ص 23 ح 19 . ]
پس ارزش‏هاى الهى ، در گفتار و كردار پيشوايان اسلام و رهروان آنها تبلور مى‏يابند . در اين جا توجّه به دو نكته ، ضرورى است :
نكته اول ، اين كه ارزش‏هاى عقلى و شرعى ، در ريشه‏يابى و تحليل دقيق ، به يك نقطه مى‏رسند . از امام على عليه‏السلام نقل شده است :

عقل ، شريعت درونى است ، و شريعت ، عقل برون . [ . ر . ك : مجمع البحرين : ج 2 ص 1249 . ]

بى ترديد ، اگر عقل بتواند حقايق را آن گونه كه هستند درك كند ، به همان نقطه مى‏رسد كه دين رسيده است ، و بر همين اساس گفته شده است كه : «هر آنچه عقل بدان حكم كند ، شريعت نيز بدان حكم مى‏كند ، و هر آنچه شريعت بدان حكم كند ، عقل هم بدان حكم مى‏كند» [ . البته اين يك نظر است . براى تفصيل مسأله ، بنگريد به كتاب‏هاى اصولى ، مبحث قاعده ملازمه ميان حكم عقل و شرع . ] . با اين نگاه ، آداب عقلى و شرعى ، در واقع يكى هستند .
نكته دوم ، اين كه آداب اجتماعىِ نامشروع ، در واقع ارزش ادبى ندارند؛ زيرا همان طور كه اشاره شد ، اگر ارزش ادبى داشتند ، شريعت با آنها مخالفت نمى‏كرد؛ بلكه زيبا جلوه كردنِ اين گونه آداب ، در حقيقت
نوعى انحراف روانى است و كسانى كه گرفتار اين انحراف هستند ، به تعبير قرآن «زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَــلِهِمْ ؛ [ . توبه : آيه 37 . ] كردارهاى زشت‏شان در ديده آنان زيبا جلوه مى‏نمايد» .

كلمه ادب ، در نصوص اسلامى ، گاه در مطلق تربيت به كار رفته است و آن ، هنگامى است كه با صفتِ خوب و يا بد توصيف مى‏گردد ، مانند :
با حسن سياست و تدبير است كه ادب نيكو پديد مى‏آيد . [ . ر . ك : ص 65 ح 208 . ]
بنده مؤمن ، پيوسته براى افراد خانواده‏اش دانش و ادبِ نيكو به ارث مى‏نهد تا آن كه همه آنها را وارد بهشت مى‏سازد .. . و بنده گنهكار ، پيوسته براى خانواده‏اش ادب و تربيت بد به ارث مى‏نهد تا آن كه سرانجام ، همه آنان را به دوزخ مى‏فرستد . [ . ر . ك : ص 40 ح 93 . ]
بديهى است كه ادب به معناى ارزشىِ آن ، نيازى به وصف «صالح» ندارد و نيز نمى‏توان آن را با «سىّ‏ء» توصيف نمود. بنا بر اين ، در اين گونه موارد ، بايد به معناى مطلق تربيت باشد؛ بلكه شايد در پاره‏اى از موارد كه كلمه ادب ، مطلق ذكر شده نيز به همين معنا باشد و صفتِ «صالح» از آن رو حذف شده باشد كه معلوم است و حذف آن جايز .
در تعريف ادب گفته شده كه :
ادب ـ آن گونه كه از معناى آن به دست مى‏آيد ـ عبارت است از هيأت نيكويى كه سزاوار است عمل و فعل مشروع ، بر طبق آن صورت گيرد ؛ يا در دين ، و يا به نزد خردمندان در جامعه ، مانند آداب دعا كردن و آداب ملاقات با دوستان . به عبارت ديگر ، ادب عبارت است از : آراستگىِ عمل . [ . الميزان فى تفسير القرآن : ج 6 ص 256 . ]
بنا بر آنچه گذشت ، اين تعريف ، قابل انطباق بر همه كاربردهاى كلمه ادب نيست و تنها بر معناى اول و دوم آن انطباق دارد .

ادب ، به معناى رعايت ارزش‏هاى عقلى و شرعى در گفتار و كردار ، انواع و مراتبى دارد كه اينك به شرح اجمالىِ آن مى‏پردازيم :

ادب با مردم ، عبارت است از برخورد شايسته با افراد و اقشار مختلف ، با توجّه به جايگاه خاص خانوادگى و اجتماعىِ آنان . خود اين ادب نيز انواعى دارد : ادب برخورد با پدر و مادر ، ادب برخورد با خويشان ، ادب برخورد با همسايه و همراه ، ادب برخورد با دوست ، ادب برخورد با دشمن ، ادب برخورد با عالِم ، ادب برخورد با پيامبران الهى و اوصياى آنان و اولياى خدا . شرح هر يك از اين آداب ، در عناوين خاص آنها خواهد آمد .
كمترين مرتبه ادب با مردم ، پرهيز از هر كارى است كه انسان ، سر زدنِ آن را از ديگران ناپسند مى‏داند . به گفته امام على عليه‏السلام ، همين مقدار ، براى مؤدّب بودن انسان كفايت مى‏كند :
تو را براى ادب كردن خويش ، همين بس كه از آنچه از ديگران نمى‏پسندى ، دورى گزينى . [ . ر . ك : ص 19 ح 2 . ]
بديهى است كه اين،حداقل ادب است و هرچه رعايت ارزش‏هاى عقلى
و شرعى‏در گفتار و كردار انسان‏تقويت شود،بر ميزان ادب‏او افزوده مى‏گردد.

ادب با آفريدگار ، عبارت است از رعايت حرمت حضور او در همه حالات و حركات و سكنات ، آن گونه كه شايسته عظمت و بزرگوارىِ اوست . اين ادب نيز انواع و مراتبى دارد :
مرتبه اوّل : ترك محرّمات و انجام دادن واجبات الهى .
مرتبه دوّم : ترك مكروهات و انجام دادن مستحبّات دينى .
مرتبه سوّم : پاكسازىِ دل از آنچه غير خداوند متعال است. با اشاره به همين مرتبه ادب ، امام على عليه‏السلام فرمود :
بنده را ادبْ همين بس كه در نعمت‏ها و حاجت‏هايش ، كسى را جز پروردگار خويش ، شريك نگردانَد . [ . ر . ك : ص 33 ح 62 . ]
و اين سخن امام صادق عليه‏السلام نيز به همين مرتبه اشاره دارد :
دل ، حرم خداست ؛ پس در حرم خدا ، غير خدا را جاى مده . [ . جامع الأخبار : ص 518 ح 1468 . ]

ادب با خود ، عبارت است از رعايت ارزش‏ها در گفتار و كردار ، به دليل حرمت خود . به سخن ديگر ، گاهى انسان به دليل شرم از ديگران و رعايت حرمت خدا و مردم ، ادب را مراعات مى‏كند ، و گاه به مقتضاى انسان بودن و رعايت حرمت ارزش‏هاى انسانى .
در سخنى منسوب به امام على عليه‏السلام اين نوع ادب ، نهايت ادبْ‏مدارى خوانده شده است :
اوج و نهايت ادب ، آن است كه انسان از خويشتن حيا كند . [ . ر . ك : ص 28 ح 39 . ]
اين سخن آن امام بزرگ نيز اشاره به همين نوع ادبْ مدارى است :
ما اگر به بهشتى هم اميد نداشته باشيم و از آتشى نترسيم ، و پاداش و كيفرى هم در ميان نباشد ، باز مى‏سزد كه براى كسب خصلت‏هاى والاى انسانى بكوشيم ؛ چرا كه اينها راه‏هاى رستگارى را نشان مى‏دهند . [ . تاريخ دمشق : ج 69 ص 202 ح 13750 . ]

از نگاه احاديث اسلامى ، ادب ، آثار و بركات فراوانى براى زندگى انسان دارد : ادب ، سرمايه شكوفايىِ عقل ، زيور جان و زبان ، زينت حسَب و نسَب ، و عامل رشد همه فضايل اخلاقى در انسان است . [ . ر. ك : ص 47 (آثار ادب) . ]
كسى كه خود را به زيور ادب بيارايد ، زشتى‏هاى نسَب او پنهان مى‏ماند و كمتر گرفتار كارهاى ناشايسته مى‏شود و در يك جمله ، با ادب ، در زندگى سعادتمند ، و بى‏ادب ، شقاوتمند است . و به تعبير زيباى امير سخن :
اگر ادب نبود ، انسان چيزى جز حيوانى افسار گسيخته نبود. [ . ر. ك : ص 31 ح 56 . ]
بر اين پايه ، انسان در زندگى بيش از هر چيز ، به ادب نياز دارد . به گفته امام على عليه‏السلام :

مردم ، به ادبِ نيكو نيازمندترند تا به سيم و زر . [ . ر. ك : ص 29 ح 43 . ]

و از اين رو ، پيشوايان اسلام با بيان‏هاى گوناگون ، پيروان اين آيين را به فراگيرىِ ادب برانگيخته‏اند و از ترك آن بر حذر داشته‏اند تا آن جا كه
امام صادق عليه‏السلام مى‏فرمايد :

اگر دو روز از عمرت باقى مانده بود ، يك روزِ آن را به ادب و تربيت خود اختصاص بده تا از آن براى روز مردنت كمك بگيرى . [ . ر. ك : ص 32 ح 60 . ]

ادبى كه براى زندگىِ پس از مرگ انسان سودمند است ، ادب در برخورد با خداست؛ يعنى تبلور ارزش‏هاى الهى ، در زندگى پيش از مرگ . هر چه اين ادب بيشتر شود ، انسان به فلسفه آفرينش خود نزديك‏تر مى‏گردد و از بركات آن در دنيا و آخرت ، بهره افزون‏ترى خواهد برد كه :
«عِندَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالْأَخِرَةِ ؛ [ . نساء : آيه 134 . ]
در نزد خداست پاداش دنيا و آخرت» .

جمع‏بندى نصوصى كه اشاره به خاستگاه‏ها و ريشه‏هاى ادب دارند ، بدين گونه است كه ادب ، دو ريشه اصلى دارد : يكى وراثت و ديگرى تربيت ، چنان كه در حديث نبوى آمده است :

مردم [چونان] معدن‏هايند ، و رگ و ريشه اثر دارد ، [ . «شير را بچه همى مانَد بدو» يا : «از كوزه همان برون تراود كه در اوست» . ] ، و ادبِ بد ، مانند رگ و ريشه بد است . [ . ر. ك : ص 37 ح 83 . ]

ريشه وراثت ، هر دو به خانواده باز مى‏گردند . در حديث علوى مى‏خوانيم :

هر گاه اصل و ريشه مرد ، ارجمند باشد ، در غياب و حضورْ ارجمند است . [ . ر. ك : ص 38 ح 87 . ]

بنا بر اين ، كسانى كه مى‏خواهند فرزندان با ادب داشته باشند ، بايد پيش از ازدواج و انتخاب همسر ، براى رسيدن به اين هدف ، برنامه‏ريزى كنند . به فرموده پيامبر خدا :

بنگر كه فرزندت را در چه خاستگاهى مى‏نهى [و از چه خانواده‏اى همسر مى‏گيرى] ، چراكه رگ و ريشه ، اثر دارد . [ . ر. ك : ص 37 ح 82 . ]

خانواده‏هاى اصيل و نجيب و با كرامت ، نقش اساسى در پرورش انسان‏هاى نيك‏رفتار و با ادب دارند ؛ اما بايد توجّه داشت كه تربيت نيز در كنار وراثت ، نقشى بنيادى در سازندگىِ انسان دارد . تربيت تا آن جا در سازندگىِ انسان مؤثر است كه مى‏تواند آثار مثبت يا منفى وراثت را از بين ببرد يا از آن بكاهد .
عناصر مهم و مؤثر تربيتى كه در نصوص اسلامى بدانها اشاره شده است ، عبارت‏اند از : برنامه‏ريزى و تلاش براى تقويت ايمان و علم و انديشه ، و الگو قرار دادنِ انسان‏هاى خودْ ساخته و شايسته در جامعه ، و نيز يارى خواستن از خداوند متعال براى رسيدن به اين مقصد بزرگ . رهنمودهاى پيشوايان اسلام در اين زمينه ، براى مربّيان امور تربيتى ، بسيار كارساز است .

نخستين آموزگار ادب ، خداوند متعال است . اوست كه پيامبرانِ خود را به زيور ادب آراست و آنان را مأمور آراستن ديگران به اين فضيلت كرد . اين وظيفه ، پس از پيامبران ، به اوصياى آنان منتقل شد . امام على عليه‏السلامدر اين باره مى‏فرمايد :

پيامبر خدا را خداوند ادب آموخت ، و او مرا ادب آموخت ، و من مؤمنان را ادب مى‏آموزم و براى مردمانِ ارجمند ، ادب به ارث مى‏نهم. [ . ر. ك : ص 60 ح 186 . ]

و در روزگار ما ، اين وظيفه سنگين ، بر دوش مسئولان سياسىِ جوامع اسلامى است . از نظر اسلام ، برنامه‏ريزى براى فرهنگ‏سازىِ ادب در جامعه ، يكى از اصلى‏ترين حقوق مردم بر زمامداران است و در شرايط كنونىِ جهان اسلام ، علما و فرهيختگان ، مسئوليت ويژه‏اى در اين زمينه دارند .
علاوه بر مسئولان سياسى و فرهنگى ، خانواده ، به خصوص پدر ، نيز در تأديب فرزندان خود وظيفه دارد . يكى از حقوقى كه اسلام براى فرزند بر پدر به رسميت شناخته ، مؤدب بار آوردن اوست . پيامبر خدا مى‏فرمايد :

يكى از حقوق فرزند بر پدرش ، اين است كه او را نيكو ادب و تربيت كند . [ . ر . ك : ص 61 ح 191 . ]

يكى از بهترين گنجينه‏هاى فرهنگىِ اهل بيت عليهم‏السلام ، رهنمودهاى آنان درباره روش تأديب و تربيت است . متن اين رهنمودها ، در فصل ششم آمده است و تبيين تفصيلى آنها نياز به كتابى مستقل دارد؛ اما به طور اجمال و اشاره ، مى‏توان اصول روش ادب آموزى را از نگاه اهل بيت عليهم‏السلام ، چنين برشمرد :
1 . آراسته بودن آموزگار به زيور ادب ؛
2 . ادب آموزى با كردار ، پيش از آموختن ادب با گفتار ؛
3 . انتخاب مناسب‏ترين زمان براى آموزش ؛
4 . مديريت و برنامه‏ريزىِ تربيتى ؛
5 . روان‏شناسى مخاطب و برخورد صحيح و علمى با وى ؛
6 . تشويق نيكوكار براى تنبيه بد كار ؛
7 . به كارگيرىِ رفق و مدارا ؛
8 . تصريح نكردن به لغزش‏ها ؛
9 . اجتناب از خشونت بدون ضرورت ؛
10 . عدالت در كيفر به هنگام ضرورت .

آفات ادب‏آموزى ، به دو بخش تقسيم مى‏شوند :
بخش اول ، آفاتى كه اختصاص به خانواده‏ها و مربيان امور تربيتى در آموزشگاه‏ها دارند؛ مانند :
1 . افراط در محبت؛
2 . برخوردهاى تند و خشن ؛
3 . عصبانيت ؛
4 . تحقير و سرزنش ؛
5 . ناسزاگويى .
بخش دوم ، آفاتى كه به مسئولان سياسى وقضايى اختصاص دارند ؛ مانند :
1 . اكتفا كردن به موعظه ؛
2 . به كارگيرىِ خشونت بدون ضرورت ؛
3 . تجاوز از مرز عدالت در كيفر .